نشر قطره | Ghatreh Publications

در این کتاب می‌خوانید:

مقدمه    
بخش 1: خواب    
بخش 2: مخاطرات    
بخش 3: تشخیص    
بخش 4: درمان    
بخش 5: زندگی با یک اختلال خواب    
بخش 6: رفتارهای طبیعی حین خواب    
بخش 7: اختلالات خواب و سایر بیماریها    

1) خواب چیست؟
این پرسش را از همان سرآغاز تمدن، تمامی رهروان فرقه‌های مذهبی و متفکران دنیا، فیلسوفان، عالمان مذهبی، دانشمندان و شاعران بدون این‌که پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آن داشته باشند، آن را مطرح می‌کرده‌اند. واقع‌بینانه‌تر و صحیح‌تر این است که این پرسش هنگامی مطرح شود که شخصی سعی می‌کند، به خواب رود، اما پرسش آن زمانی که دراز می‌کشیم و چشمان خود را می‌بندیم و تلاش می‌کنیم تا دنیای بیداری را فراموش کنیم، سخت است. هنگامی‌که چیزی نمی‌بینیم، نمی‌شنویم و به‌شیوه‌ای منطقی درک نمی‌کنیم، به وضعیتی ورای بیداری می‌رویم؛ ما در دنیای دیگری هستیم که کنترلی بر آن نداریم؛ مغزمان قادر نیست، پاسخی منطقی و مناسب دهد و بدن ما به نسبت بی‌حرکت است.
نخست وارد مرحله‌ای به‌نام «مرحله‌ی پیش از خواب»  می‌شویم و سپس از مرحله‌ی سبک‌تر به مرحله‌ی عمیق‌تر خواب گذر می‌کنیم. اکنون هوشیار نیستیم. خوشبختانه این وضعیت برگشت‌پذیر است؛ مشخّصه‌ای که خواب را از کُما (ناهوشیاری کامل در اثر بیماری) و مرگ افتراق می‌دهد. ما بعد از 7-8 ساعت خواب، بیدار خواهیم ‌شد تا دنیای بیداری را تجربه کنیم.
امروزه اکثر ما شب‌ها می‌خوابیم (مگر این‌که در شیفت شب کار کنیم). پس از آن‌که فعالیت‌های روزانه را به اتمام رساندیم و نیز پس از طی زمان آرمیدگی عصرگاهی، خود را آماده‌ی خوابیدن می‌کنیم. جالب است توجه کنیم، قرن‌ها پیش از کشف روشنایی و الکتریسیته عادت خواب شبانه در نوع بشر چیزی متفاوت از خواب ممتد شبانه‌ی فعلی بوده است. گذشتگان ما خوابی دومرحله‌ای داشتند، در بین این دو مرحله به مدت 2-3 ساعت بیداری وجود داشت. این فاصله صرف طرح‌ریزی برای آینده، خیال‌پردازی، مراقبه و دید و بازدید می‌شد.
خواب نه فقدان بیداری است، نه عدم درک ساده و نه پدیده‌ای منفعل که ناشی از محو تمامی محرک‌های حسّی باشد؛ بلکه بسیاری از مناطق مغزی در زمان خواب فعال هستند. هم مکانیسم‌های منفعل (برای مثال حذف محرک‌های درونی و بیرونی) و هم مکانیسم‌های فعّال، در خواب دخیل هستند. تمامی مکانیسم‌های ایجاد‌کننده‌ی خواب، در مغز جای دارند و این فعالیت مغزی در حفظ سلامتی کلّی شخص مؤثر است. به نحوی که عملکرد درست آن نه تنها بر مغز که بر تمامی بدن تأثیر می‌گذارد. بیماری‌های بسیاری را می‌شناسیم که از پرخوابی، کم‌خوابی، جابه‌جایی زمان خواب یا حرکات و رفتارهای غیرطبیعی هنگام خواب به‌وجود آمده‌اند.
امروزه دانشمندان خواب را بر اساس رفتار شخص خوابیده و تغییرات فیزیولوژیکی که در هنگام به خواب رفتن ایجاد می‌شود، تعریف می‌کنند. معیارهای رفتاری مربوط عبارت‌اند از وضعیت ویژه‌ی خوابیدن، بی‌حرکتی نسبی، عدم پاسخ‌دهی به محرک‌های بیرونی، و چشمان بسته. معیارهای فیزیولوژیک بر اساس ثبت فعالیت‌های الکتریکی مغز ، عضلات (ثبت فعالیت‌های الکتریکی ماهیچه‌ها)  و حرکات چشم (ثبت حرکات چشمی)  مراحل مختلف خواب را تعریف می‌کنند.
به‌طور کلی خواب را به دو وضعیت تقسیم می‌کنیم: خواب با حرکات غیرسریع چشم   (NREM) و خواب با حرکات سریع چشم  (REM). بنابراین ما در سه وضعیت، خواب و بیداری را تجربه می‌کنیم: بیداری، خواب NREM و خواب REM؛ با اعمال و کنترل‌های گوناگونی...

) چگونه متخصص، مشکلات خواب را تشخیص می‌دهد؟
متخصص خواب ابتدا با اخذ شرح حال و سپس معاینه‌ی فیزیکی، مشکل خواب را ارزیابی می‌کند. آن‌گاه در صورت لزوم از بیمار تست‌های آزمایشگاهی مرتبط را درخواست می‌کند. نخست متخصص از شکایت‌های بیمار درباره‌ی خواب مطلع می‌شود. این تاریخچه نه‌تنها شامل مشکل خواب از زمان شروع و ادامه‌ی آن است، بلکه علایم طی روز را نیز دربرمی‌گیرد. بعضی بیماران ممکن است از مشکل به‌خواب‌رفتن، تداوم خواب، یا بیداری در صبح خیلی زود شکایت داشته باشند. این بیماران ممکن است از خواب‌آلودگی مفرط، تحریک‌پذیری و خستگی طی روز نیز شاکی باشند؛ بنابراین مهم است که اخذ شرح حال شامل تمامی دوره‌ی  ساعت شبانه‌روز باشد. به‌علاوه باید در مورد عادت‌های خواب (مثل زمان خواب، وقت بیداری، تعداد بیداری‌های ضمن خواب)، مصرف مواد و الکل، بیماری‌های روان‌پزشکی، طبی، جراحی و نورولوژیک، سابقه‌ی بیماری‌های پیشین و سابقه‌ی ارثی پرسش شود. از آن‌جایی که برخی اختلالات خواب مانند نارکولپسی، سندروم پاهای بی‌قرار، آپنه و راه‌رفتن در خواب ارثی هستند، پرسیدن سابقه‌ی خانوادگی مهم است. هم‌چنین مهم است که با همسر بیمار، مراقب او و یا والدین او جهت ارزیابی مشکلات هنگام خواب، مانند هرگونه حرکت غیرطبیعی، مشکلات تنفسی یا خرخر مصاحبه شود. پزشک باید در مورد هرگونه اضطراب در منزل، محل کار یا مدرسه که ممکن است سبب مشکل خواب شود، پرس‌وجو کند.
گاهی اوقات متخصص از بیمار می‌خواهد تا پرسش‌نامه‌ای شامل سؤال‌هایی در مورد مشکلات خواب و نحوه‌ی خوابیدن را پر کند. این پرسش‌نامه الگوی خواب طی دو هفته‌ی گذشته از جمله زمان خواب، وقت بیداری، مدت زمان لازم جهت خوابیدن، بیداری‌های مکرر شبانه، مدت کلی خواب، خُلق‌وخو در طی روز و هنگام بیدار شدن و هرگونه چرت‌های طی روز را دربرمی‌گیرد. هم‌چنین پزشک ممکن است جهت ارزیابی تأثیرات ذهنی خواب‌آلودگی پرسش‌هایی مطرح کند. در این رابطه، یکی از ابزارها مقیاس خواب‌آلودگی اپورث  است. در این ارزیابی بیمار در هشت وضعیت از نظر خواب‌آلودگی بررسی می‌شود. در این صورت شانس به‌خواب رفتن از صفر به سه، بیش‌تر می‌شود. حداکثر نمره  و نمره‌ی  نشان‌دهنده‌ی امکان خواب‌آلودگی مفرط است (جدول 3). این مقیاس تا حدودی با امتیازات تأخیر خواب چندگانه  (MSLT) که مشخص‌کننده‌ی شواهد عینی خواب‌آلودگی است، ارتباط دارد (پرسش ).
انجام معاینه‌ی جسمی برای کشف هرگونه بیماری طبی یا نورولوژیک که ممکن است علت اصلی یا از عوامل اختلال خواب باشد، لازم است. متخصص پس از اخذ تاریخچه‌ی کامل و انجام معاینه‌ی جسمی در موقعیتی است که بتواند به مشکل بیمار پی برد و در صورت لزوم و برای تأیید تشخیص، تست‌های آزمایشگاهی مناسب را...

) آیا انتخاب دیگری به جز درمان با ماسک (CPAP) برای مشکل آپنه‌خواب خود دارم؟
متأسفانه داروی مؤثری برای درمان مشکلات راه هوایی فوقانی، و آپنه‌خواب وجود ندارد. در موارد خفیف تا متوسط آپنه‌خواب، می‌توان از سایر روش‌ها استفاده کرد، اما مطالعات متعدد نشان داده‌اند که این روش‌ها تنها در % موارد مؤثر هستند. برخی از این بیماران دوباره پس از بهبودی اولیه دچار خرخر و برگشت تمامی نشانه‌های آپنه‌خواب می‌شوند. بهترین روش در بیمارانی که یک عامل خطر دیگر مانند افزایش فشار خون یا سابقه‌ای از حمله‌ی قلبی یا سکته‌ی مغزی دارند، استفاده از CPAP است؛ چرا که استفاده از آن شانس خوبی برای بهبودی و تصحیح مشکلات تنفسی فراهم می‌آورد و در نتیجه، خطر وقوع مجدد حمله‌ی قلبی یا سکته‌ی مغزی را به حداقل می‌رساند.
ممکن است روش‌های دیگری را نیز مانند استفاده از تجهیزات دهانی و جراحی راه هوایی فوقانی، بتوان برای آن‌هایی که قادر به تحمل CPAP نیستند یا در موارد خفیف تا متوسط آپنه‌خواب که فاقد عامل خطر است، در نظر گرفت.
یکی از این وسایل، ابزار اصلاح‌کننده‌ی فک است که فضای هوایی پشت گلو را افزایش می‌دهد و در نتیجه تبادل جریان هوا به داخل و خارج ریه را تسهیل می‌کند. وسیله‌ی دیگر یک پروتز تغییردهنده‌ی وضعیت فک پایین است که البته آثار و عوارض طولانی‌مدت آن را نمی‌دانیم. به‌علاوه برخی بیماران از ترشح زیاد بزاق، خشکی دهان، درد مفصل فک  و ناراحتی دندان‌ها و درد عضلات صورت شکایت دارند. وسیله‌ی دیگری که در بعضی بیماران آزمایش شده است، به‌نام ابزار نگه‌دارنده‌ی زبان خوانده می‌شود و زبان را به جلو و بیرون کشیده و آن را به‌گونه‌ای ثابت می‌کند که فضای پشت گلو را باز نگه می‌دارد، البته در اکثر بیماران مؤثر نیست و بعضی نیز احساس درد و ناراحتی می‌کنند.
تعدادی عمل‌های جراحی راه هوایی فوقانی نیز ممکن است، مانند جراحی نرم‌کامه (اندامی شبیه زبان که از سقف دهان به سمت عقب گلو کشیده می‌شود) و سایر بافت‌های نرم احاطه‌کننده‌ی آن که می‌توان آن را با چاقوی جراحی یا لیزر برداشت، هم‌چنین می‌توان آن را از طریق روش رادیوفرکانس نیز جراحی کرد. این جراحی‌ها بلافاصله پس از جراحی، باعث درد شدید، تغییر صدا و بازگشت مایعات خورده‌شده از بینی می‌شوند. روش دیگری به نام کاشت کام  یا روش پشتیبان وجود دارد که در آن میله‌ای ساخته‌شده از جنس پلی‌استر را در نرم‌کامه می‌گذارند تا از روی هم خوابیدن کام و تنگ شدن راه هوایی فوقانی در پشت گلو، پس از کاهش قوام عضلات در خواب، جلوگیری کند. این روش در برخی از...
 

آمارها دیگر قابل توجه‌تر از آن هستند که بتوان نادیده گرفت. خوش‌بینانه‌ترین آمارهای رسمی نیز شیوع اختلالات روانی را بیست و یک درصد جمعیت عمومی ذکر کرده‌اند. اما هنوز بسیاری از توجه و پرداختن به این معضل فراگیر ابا دارند. چرا؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در پایتخت کشور کم‌تر از نیمی از بیماران به روان‌پزشک مراجعه می‌کنند. هنوز کم نیستند کسانی که نخستین فرد برای رفع مشکل روان‌شناختی خود را از سلک دعانویسان انتخاب می‌کنند. با این‌که بیش از یک قرن از زایش آموزه‌های جدید در وادی روان‌پزشکی می‌گذرد، هنوز خیلی‌ها در اولین مواجهه با این دسته از بیماری‌ها به دنبال عللی ماورایی و بیرونی می‌گردند. آیا می‌دانستید به‌رغم پاسخ‌های مناسب درمانی هنوز هم بسیاری از بیماران به دلایلی هم‌چون «برچسب بیماری نخوردن «و» اعتیاد پیدا نکردن» درمان را رها می‌کنند؟ نشرقطره که اشاعه بهداشت روان در میادن آحاد جامعه را از اولویت‌های خود می‌داند، گمان دارد که با اطلاع‌رسانی گسترده علمی در این حوزه می‌تواند علاوه بر پاسخ دادن به پرسش‌های خوانندگان، گامی نیز در جهت رفع معضل دانسته‌های غیرعلمی بردارد. در این راستا مجموعه جذاب، خواندنی و جدید «صد پرسش و پاسخ» که در قرن اخیر از محبوبیت زیادی در میان اقشار جویای اطلاعات نوین در زمینه‌ی بیماری‌های روان‌پزشکی برخوردار گردیده است را ترجمه و به تدریج آماده‌ی ارائه کرده است.